هوشنگ اسدی

"شاه شاهان آفریقا" را نیمه عریان بر زمین می کشند. او را در لوله فاضلاب  یافته اند. زندگی را گدائی می کند. در نگاه بی‌فروغ صدام نیز، وقتی دست سربازی او را از سوراخ بیرون می‌کشید، همین التماس موج می زد.  پاسخ قذافی گلوله است برای سر وسینه و چاقو بر شرمگاه که به نفرت تمام فرو می شود. دیکتاتور رابر خاک ذلت می کشند و جهان باز می بیند که در پشت آنهمه غرور و تفرعن، تن نحیف آدمی است : کودکی فقیرکه قهرمانی محبوب بود و قدرت نامحدود، به دیکتاتوری منفور مبدلش ساخت. باراک اوباما رئیس جمهور آمریکامی گوید: "کشته شدن معمر قذافی دیکتاتور لیبی نشان داد که حکمرانی با سیاست مشت آهنین محتوم به پایان است. برای چهار دهه رژیم قذافی با مشت آهنین بر مردم لیبی حکومت کرد. در لیبی حقوق بشر رعایت نشد، شهروندان عادی بی‌گناه بازداشت شدند، مورد ضرب و جرح قرار گرفتند و کشته شدند، ثروت لیبی به هدر رفت و بسیاری از مردم لیبی به عقب رانده شدند و از ترور به عنوان ابزاری سیاسی استفاده شد."  
آبان ماه چنین شروع می شود ؛ودیکتاتوری دیگر که جهان او رادر نوبت می بیند، در تهران ترفندی تازه ای را کلید می زند تا به تمامی رخت روحانی جوان انقلابی را واگذارد و جامه سلطانی بپوشد.بازگشت شاه، دیر و دور نیست. ونوکران قدرت برای هموار کردن مسیربه تکاپو می افتند. سازمان اطلاعاتی آلمان رد معمر القدافی را در حال فرار یافته و هواپیمای بدون سرنشین آمریکائی درمعیت جنگنده فرانسوی در قلب صحرا شکارش کرده تا طپانچه تمام طلا دردست به جست وجوی  سوراخ موش شود. کیهان "برادر حسین" آن را به حساب بیداری اسلامی می گذارد. عکس رهبران چند کشور غربی با دیکتاتور لیبی را هم ردیف می کند. مرگ دیکتاتور، روزنامه هایی را که هنوز "فقیه دیکتاتور" اجازه انتشارشان را می دهد به هیجان می آوردو به تیتر تبدیل می شود: "پایان توهم"، "فرجام دیکتاتور".و جالبتراز همه روزنامه جمهوری اسلامی متعلق به سیدعلی خامنه ای است. روزنامه مقام رهبری در تیتر یک خود کشته شدن قذافی را "هلاکت دیکتاتور لیبی" توصیف می کند و می نویسد: "مردم لیبی پس از انتشار رسمی خبرکشته شدن قذاقی ،جشن گرفته‌اند." خبرگزاری امنیتی فارس از شادی روی پا بند نیست. بروی مبارک نمی آورند که قذافی در دوران جنگ ایران و عراق از انگشت شما رهبران عرب بود که نه در کنار صدام، بلکه در کنار " امام خمینی" ایستاد. سری به آرشیونمی زنند که تصاویر خندان" امام خامنه ای" را با مردی ببینند که اکنون چاقو در باسن  بسوی اسفل السافلین روانه است. باز هم گلی به جمال هوگو چاوز رئیس جمهور" سرخ" ونزوئلا که معلق نمی زند و می گوید: “ قذافی شهید است."    محمود احمدی نژاد که هوگو چاوز "سرخ" را بعنوان "متحد" در آغوش می کشید، وتصویرش درحال "فرنچ کیس"-ـ بقول ابراهیم نبوی ـ- با قذافی مسلمان در سراسر جهان پخش شده، نعل وارونه می زند. او که دو برادر لاریجانی در خلوت به"تمسخر" ش می نشینند، وسومی به فتوکپی تشبیهش می کند، در مقابل دوربین ها وعده می دهد دشمنان داخلی خود را دو ثانیه نابود سازد. و از بیرجند خودمان نیروهای ناتو را که زمینه ساز اصلی حذف قذافی بوده اند، به باد دشنام می گیرد: "همه‌ شما دروغگوهای بی‌شرم و فریبکار هستید و این را در مخ خود فرو کنید که دوره‌ استعمار دیگر برنمی‌گردد. خیال کرده‌اید با یک تکه کاغذ از شورای امنیت که امروز بی‌آبروترین نهاد بین‌المللی است می‌توانید ثروت لیبی را تقسیم کنید؟ کور خوانده‌اید. این بار ملت لیبی با مشت محکم بر دهان هرکسی که برای تصاحب ثروت و استقلال لیبی تلاش می‌کند، می‌زند." مصطفی عبدالجلیل رییس شورای ملی انتقالی ، انگار که جواب کاسه داغتر ازآشی به نام احمدی نژادرا بدهد، از ناتو می خواهد دستکم تا پایان سال جاری در لیبی بماند. رامین مهمان‌پرست، سخنگوی وزارت خارجه جمهوری اسلامی هم  که می داند "مستبدان و ظالمان تاریخ فرجامی جز نابودی ندارند"، کاری ندارد که رهبر موقت لیبی چه می گوید و خواستار " روی کار آمدن یک نظام مردمسالار" در لیبی می شود.  بی شک منظورش از "نظام مردمسالار" همان" نظام مقدس جمهوری اسلامی" است که این روزها  جهانیان  دارند اسناد" مردم سالاریش" را از طریق سازمان ملل مطالعه می کنند. دبیر کل سازمان ملل دو هفته پیش گزارشی بسیار منفی تر از سال قبل در باره وضع حقوق بشر در ایران منتشر کرده و پس از آن گزارش احمد شهید، گزارشگر ویژه، انتشاریافته است. دکتر عبدالکریم لاهیجی می گوید: " کمیته حقوق بشر پیش از پایان سال 2011 گزارش خود را به دبیرکل سازمان ملل خواهد داد. مطمئن هستیم که مجمع عمومی سازمان ملل امسال قطعنامه‌ای به مراتب محکم‌تر و قوی‌تر از قطعنامه سال گذشته درباره وضع حقوق بشر در ایران صادر خواهد کرد و در صورت پافشاری جمهوری اسلامی بر نقض گسترده و فاحش حقوق بشر، کم کم راه برای طرح پرونده این حکومت در شورای امنیت سازمان ملل هموار خواهد شد.حلقه محاصره حقوق بشر به گرد جمهوری اسلامی تنگتر شده است و این حکومت باید تکلیف خود را معلوم کند. " "نظام مردمسالار" که می خواهد لیبی تازه در آمده از چاله را هم به چاه خودبیندازد، برای تکمیل اسناد سازمان ملل، فرشته شیرازی وبلاگ نویس و فعال حقوق زنان در کمپین "یک میلیون امضا برای تغییر قوانین تبعیض آمیز" را  از زندان انفرادی به دادگاه می برد تا حکم سنگینش را ابلاغ کند. سردار اسماعیل احمدی‌مقدم – فرمانده نیروی انتظامی – هم توضیحاتی می دهد که کمترین شک درمورد پلیسی بودن فضا را از میان می برد. او با اشاره به حضور برخی از بازیگران در شبکه‌های ماهواره‌ای گفت: "افرادی که مایل به فعالیت در این شبکه‌ها هستند باید با وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی هماهنگ و مجوزهای لازم را کسب کنند. هر کسی که مجوز لازم را نداشته باشد، نمی‌تواند در داخل و خارج مرزهای ایران کار تولیدی انجام داده یا دفتر نمایندگی دایر کند."  مجلس لیبی هم طبق خواست جمهوری اسلامی باید" مردم سالار" باشد. نوکران قدرت اسم خودشان را نماینده مردم بگذارند و در قلب تلاش برای جمع کردن امضائی که رئیس جمهور را به مجلس می خواندبه اشاره" بالا" بساط راجمع کنند تا" صف آرایی مقابل مطهری، عقب‌ نشینی در برابر احمدی ‌نژاد" شکل بگیرد. تغییر نظام سیاسی ایران به نظام پارلمانی، ناگهان آرایش قوا را در "بالا" به هم ریخته است. تلاش برای فتح ریاست جمهوری آینده به نبرد بی امان برای دراختیار گرفتن مجلس تبدیل شده است. تازه بعد از سی و چند سال معلوم شده "ساختار کنونی نظام شترسواری دولا دولا است".علی لاریجانی می گوید: “ قانون اساسی جمهوری اسلامی نیاز به اصلاحات دارد.طرح تغییر ساختار سیاسی جمهوری اسلامی «کاملا عقلایی» است." محمد دهقان عضو هیات رئیس مجلس از همین حالا آخر خط رانشان می دهد: "باید نظام دو پارلمانی (مجلس شورا و مجلس سنا در زمان شاه) را طراحی و با انحلال نظام ریاستی، مجمع تشخیص مصلحت را نیز منحل کنیم و پارلمان دوم را جایگزین آن کنیم."

محسن غرویان، حرف او را تمام می کند. انگارهمه دارند بخش های یک نقشه از قبل آماده را می خوانند: “محمود احمدی نژاد آخرین رئیس جمهوری است که مردم مستقیماً او را برگزیده اند و از سال ۱۳۹۲ به بعد، شکل نظام سیاسی ایران تغییر خواهد کرد."

 دارند با یک تیر دو نشان مهم را می زنند؛" حذف همزمان هاشمی و احمدی نژاد "تا رک و راست و رسما و قانونا و شرعا " نظام پادشاهی" احیاء گردد. بی دلیل نیست اکبر هاشمی که همیشه در هفت پرده سخن می گوید، این بار به صراحت بااین طرح مخالفت می کند: “ تحقق نظام پارلمانی مستلزم تغییر در جمهوریت نظام است که قدرت انتخاب مردم را محدود و محصور می‌کند و این قطعاً مدنظر رهبری نبوده است، چرا که تضعیف بخش جمهوریت نظام خلاف قانون اساسی است." مصطفی تاج زاده که در اعتراض به نقض حقوق خود به عنوان زندانی سیاسی از مدتها پیش در درون سلول انفرادی "روزه" گرفته، انگشت اشاره را رو به "جناح اقتدارگرای حاکم بر ایران" می گیرد. می شود "مافیای قدرت و ثروت" رادید که در ساختار هرمی نظام به حرکت در آمده اند: فتح مجلس به معنای در دست گرفت قدرت اجرائی هم هست. حتی سردار قاسم سلیمانی را  نشان می دهند که رسما هم بعنوان دومین مقام اجرائی کشور از مجلس سر بر می کشد و نحوه برآمدن دودمان پهلوی را در خاطرها زنده می کند، خوابی که سردارمحمد باقر قالیباف برای خودش دیده بود: رضاشاه حزب الهی. باندهای قدرت در " نظام" پیرامون انتخابات مجلس شکل می گیرند. مرتضی آقا تهرانی که معلم اخلاق دولت محمود احمدی نژاد نیز هست،گرین کارتی را  برای نشان دادن تنفر از آمریکا در جیب عبا دارد، دبیرکل جبهه پایداری انقلاب اسلامی را هم یدک می کشد؛ درس اخلاق و زبان فارسی و سیاست را یکجا می دهد: “ الان زمان فتنه گذشته و تمام شده است و باید رفوزه ها، یعنی کسانی که در فتنه ماندند و درمانده شدند را ول کرد، بلکه آنهایی که از فتنه عبور کردند، باید به آنها توجه کرد، چون ممکن است آنها در فتنه گیر بیافتند.گاهی برخی می گویند اگر دروغ نگوییم، رای نمی بریم... اگر واقعا بنا دارید یک آدم خوبی به مجلس برود، رای ندزدید، رای نخرید و تقلب نکنید..." نایب رییس کمیسیون امنیت ملی مجلس شورای اسلامی می گوید : “ اسناد ارتباط جریان انحرافی-ـ نزدیک به محمود احمدی نژادـ- در اختیار دستگاه های اطلاعاتی و امنیتی است و در موقع مناسب در اختیار مردم قرار می گیرد." داوود احمدی نژاد دست داداش اش را رو می کند: “باند انحرافی در تدارک عملیات نظامی است." باند احمدی نژاد در سکوت و با چراغ خاموش پیش می رود. شایعه پرس از تدارکات گسترده اداری و مالی و تشکیلاتی و بسته شدن  فهرست های انتخاباتی خبر می دهد. حسن روحانی، می کوشد برای روحانیون سنتی زمین بازی بیشتری فراهم کند: “ می‌خواهم بگویم شور و شوق لازم وجود ندارد، اشکال ندارد که یک جناحی 8+7 درست کند برای وحدت خودش. اما باید یک 8+7 هم درست کنیم که همه مردم متحد شوند و ائتلاف ملی شکل گیرد. "  مجید محمدی می نویسد: “تقابل میان دو جبهه متحد اصولگرایان و جبهه پایداری در ‌‌نهایت به رویارویی محمد رضا مهدوی کنی و محمد تقی مصباح یزدی به عنوان پدران معنوی این دو جبهه انجامیده است. مهدوی کنی اسلامگرایان فقه گرا/سنتگرا و مصباح یزدی اسلامگرایان نظامیگرا/موعودگرا را نمایندگی می‌کنند و هریک بالقوه می‌توانند برای پیروانشان نامزد جانشینی علی خامنه‌ای در مجلس خبرگان رهبری باشند." واین یعنی آینده نظام و به تمامی نبرد بیشتر بر سر فرداست تا امروز.  هفته اول آبا نماه 1390 است. بر اساس گزارش بانک  جهانی: ایران به ردیف ۱۴۴ از نظر محیط کسب و کارسقوط می کند.

یک فعال کارفرمایی ارزش صنایع کشور را ۱۷۰ هزار میلیارد تومان اعلام می دارد و مژده : “ بیش از ۵۰ درصد از صنایع کشور در حالت رکود به سر می‌برد. "

مسعود دانشمند، عضو اتاق بازرگانی ایران حرفش این است: “ تحریم بانک مرکزی در شرایط کنونی ضربه بزرگی به اقتصاد وارد می کند.مسلما تحریم بانک مرکزی تبعات بسیار سنگینی برای اقتصاد کشور به ویژه در حوزه مبادلات تجاری به همراه خواهد داشت. " محمود بهمنی رئیس کل بانک مرکزی که زمزمه تغییرش بگوش می رسد، علت را بازمی گوید: “ اینکه نمی‌توانیم ارز را با کامیون برای قاچاقچیان وارد بازار کنیم. 850 هزار میلیارد تومان در مؤسسات مالی بدون مجوز به نام ائمه اطهار از مردم گرفته می‌شد و با سود 30 و 35 درصد به بازار منتقل می‌شد ما همه این مؤسسات را جمع کردیم باید هم برای ما جوسازی بکنند." و درهنگام رفتن هم دست از خیالبافی بر نمی دارد: “ کشورهای جهان و نهادهای مالی بین‌المللی زیر بار تحریم بانک مرکزی نخواهند رفت. اگر این چنین تصمیمی گرفته شود یک تصمیم غیرعادلانه و غیر منطقی قلمداد خواهد شد." و جهان، تدارک دیگری برای پرونده اتمی می بیند. باز هم برگ مذاکره رو می شود. رهبران اروپا به جمهوری اسلامی هشدار می دهند که در صورت بر طرف نشدن نگرانی‌ها بر سر برنامه اتمی‌اش، ممکن است با تحریم‌های بیشتری روبه‌رو شود. روسیه که راه دیگری برای سرکیسه کردن جمهوری اسلامی پیدا کرده و دارد چندین دستگاه پارازیت انداز سیار به "نظام" می فروشد، همراه چین با انتشار جزییات گزارش جدید آژانس درباره برنامه اتمی ایران مخالفت می کند.

اوباما می گوید: "تمام نظامیان آمریکا تا پایان سال ۲۰۱۱ از عراق خارج می‌شوند."

 خروج از افغانستان هم زمزمه می شود. برخی ناظران  خروج ازهمسایگی ایران راباپیروزی در لیبی پیوند می زنند و صحنه را در حال آماده شدن برای اقدام علیه جمهوری اسلامی می بینند.

جهان نیوزـ- یکی از سایت های اصلی جناح حاکم در جمهوری اسلامی ـ-از تیتری استفاده می کند که از نزدیک بودن جنگ میان ایران و آمریکا خبر می دهد: "تحریم بانک مرکزی ایران زمینه ساز جنگ ایران و آمریکا است". حسن روحانی دبیر اسبق شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی و مذاکره کننده اتمی در دوران محمد خاتمی که اکنون مرکز استراتژیک مجمع مصلحت را هدایت می کند، در مصاحبه مفصلش با روزنامه اعتماد به مسائل مهم داخلی و خارجی می پردازد. حرف هایش باره طرح قریب الوقوع حمله نظامی امریکا به ایران در سال 1382، نحوه دفع آن و تدارک دوباره برای آن حمله در شرایط کنونی سخت خواندنی است.

روزنامه‌های روسیه می نویسند: "از خزر بوی گاز و جنگ می‌آید."

هیلاری کلینتون، وزیر امور خارجه آمریکا، درآخرین ساعات چهارشنبه در گفت وگو با دو شبکه تلویزیونی فارسی زبان خبر می دهد که واشینگتن در صدد است تا سفارتخانه‌ای مجازی یا اینترنتی در تهران باز کند تا از این طریق شهروندان ایرانی بتواند پرسش های خود را مطرح کنند. شکور اکبرنژاد نماینده مردم تبریز در مجلس شورای اسلامی ، خواستار پایان بخشیدن "به بدعت غیر قانونی و غیر شرعی حصر خانگی" میرحسین موسوی، زهرا رهنورد و مهدی کروبی می شود. ماه دوم خزان است. تصویر و صدای حسن گلنراقی ازاعماق سیاهترین روزها می آید و بر شبان پائیزی دامن می گسترد: مراببوس مراببوس  برای آخرین بار  تو را خدا نگهدار  که می روم به سوی سرنوشت بهار من گذشته  گذشته ها گذشته من ام به جستجوی سرنوشت در میان توفان  هم پیمان با قایق ران ها گذشته از جان باید بگذشت از توفان ها  به نیمه شبها دارم بایارم پیمانها که برفروزم آتشها در کوهستانها

 

اکبر گنجی

مقاله ی حاضر گزارشی است از قتل عام مرتدان پس از درگذشت پیامبر گرامی اسلام و داستان غم انگیز محنه. ابتدأ معنای تکفیر  و اموری که به کفر و تکفیر منتهی می گردد، بازگو خواهد شد.سپس برخی از موارد تکفیر در قرون اولیه ی اسلام توضیح داده می شود. از این میان، قتل عام قبایل مرتد- یا مرتد قلمداد شده- از همه مهمتر است و توجه بیشتری به آن معطوف گردیده است. در گام بعد نوبت به ماجرای محنه، یا تفتیش عقیده - می رسد. به نزاع های کلامی معتزله و محدثین و اشاعره اشاره شده است.به دورانی که معتزله سیطره یافتند و دورانی که محدثین و ظاهرگرایان حاکم شدند، و سرکوب هایی که کردند نیز پرداخته ایم. در نهایت، مقاله با نتیجه گیری مختصری پایان می یابد. یکم- معنا و سابقه ی تکفیر: نسبت کفر دادن به مسلمان، در کلام و فقه،تکفیر خوانده می شود. کفر در لغت به معنای پوشیدن و پوشاندن است.کافر، حقیقت پوش است، کسی است که حقیقت روشن چون آفتاب را انکار می کند.کشاورز هم  کافر است، برای این که دانه را در خاک پنهان می سازد: کَمَثَلِ غَیْثٍ أعْجَبَ الْکُفَّارَ نَبَاتُهُ:در مثل مانند بارانی است که محصولش برزگر را به تعجب وا می دارد(حدید، 20). کفر اصطلاحی به معنای انکار توحید، نبوت،معاد، یا ضروری دین است. قاضى ایجى می گوید: "فهو عندنا عدم تصدیق الرسول فى بعض ما علم محبئه به ضرورة:از نظر ما کفر عبارت است از نپذیرفتن بعضى از دستورات ضرورى که توسط پیامبر ابلاغ شده است"[1]. ابن میثم بحرانی(699- 636) فقیه و متکلم شیعی: "کفر خلاف ایمان است و آن نزد ما عبارت است از تصدیق نکردن پیامبر در برخی از اموری که علم حاصل شده که از جانب پیامبر رسیده است"[2]. عبدالله سیوری مشهور به فاضل مقداد(متوفای 826 ق) فقیه و متکلم شیعی: "کفر در اصطلاح عبارت است از انکار چیزی که علم ضروری حاصل شده که از جانب پیامبر است". سید مرتضی در تعریف کفر می گوید: "همگی علماء اجتماع دارند که اخلال و شک در شناخت خدا از توحید و عدالت او یا اضلال به شناخت نبوت رسولش کفر است و هیچ فرقی بین کافر، جاهل، مشرک و... نیست"[3]. از نظر سید یزدی صرف انکار ضروری دین فرد را کافر نمی کند.انکار ضروری دین منوط به دو شرط به کفر می کشد. اولاً: علم به این که آن امر یکی از ضروریات دین است. ثانیاً:انکار آن امر ضروری به انکار رسالت پیامبر بینجامد. می نویسد: "کافر کسی است که منکر ألوهیت یا توحید یا رسالت یا امری ضروری از ضروریات دین شود. البته انکار ضروری دین، در صورتی موجب کفر می شود که توجه به ضروری بودن آن داشته باشد، به گونه ای که انکار آن، به انکار رسالت بازگردد"[4]. فقیهان شیعی و سنی،انکار خاتمیت، اعتقاد به اولوهیت غیر خدا ،اعتقاد به نبوت دیگرانی پس از پیامبر اسلام و انکار ضروری دین اسلام، را کفر به شمار آورده اند.سب پیامبر هم مستوجب مرگ است،اما لزوماً به کفر نمی انجامد. نسبت کفر دادن متکی بر متن مقدس(قرآن) است. قرآن در موارد عدیده ای به شخص یا گروه هایی نسبت کفر داده است. به عنوان مثال: افرادی که عیسی مسیح را خدا قلمداد می کردند(مائده : 17، 72، 73) و آموزش دهندگان جادوگری(بقره : 102). کلمه ی "کفر" و مشتقاتش بیش از پانصد بار در قرآن به کار رفته، اما معانی و مصادیق متفاوتی دارد. در نزاع های صدر اسلام تکفیرهای زیر صورت گرفته است: 1-1- تکفیر طرف های جنگ های رِدّه : پس از درگذشت پیامبر گرامی اسلام جز دو قبیله ی قریش و ثقیف، همه ی قبایل از اسلام برگشتند، یعنی مرتد شدند. اسلام آوردن آنان- به قول محمد عابد الجابری- "عقیدتی و ایمان محورانه" نبود، "سیاسی" بود. یعنی مطابق عرف جزیرة العرب پیش از اسلام،با رهبر قبیله ی پیروز در غزوات پیمان امضا کرده و به او مالیات می پرداختند و با دشمنانش هم پیمان نمی شدند. به محض درگذشت آن رهبر، پیمان پایان یافته تلقی می شد. بنابر همین رسم، به محض انتشار خبر درگذشت پیامبر،به نوشته ی طبری،"سرزمین های مختلف کافر گشته و از هر قبیله گروهی زیاد یا اندک از اسلام بازگشتند جز قریش و ثقیف"[5]. آن دسته که بر ایمان خود(مسلمانی) باقی ماندند، ایمان برباد دهندگان را کافر و خارج از دین خواندند و ابوبکر در جنگهای "رِدّه" به ضرب شمشیر آنان را به اسلام باز گرداند[6]. ابوبکر در  بخشی از نامه ای که به قبایل از دین برگشته- که به گفته ی طبری "نامه های وی به همه ی قبایل مرتد عرب یکسان بود"- نوشته بود، آورده است: "و من فلانی را با سپاهی از مهاجرین و انصار و تابعان سوی شما فرستادم و فرمان دادم با هیچ کس جنگ نکند و هیچ کس را نکشد، مگر این که وی را به سوی خدا دعوت کند و هر که دعوت وی بپذیرد و به اسلام معترف شود و از کفر باز ماند و عمل نیک کند. از او بپذیرد و وی را بر این کار کمک کند و هر که دریغ آرد، فرمان دادم با او جنگ کند و هر کس از آنها را به چنگ آرد زنده نگذارد و به آتش بسوزد و بی پروا بکشد و زن و فرزند اسیر کند و از هیچ کس جز اسلام نپذیرد"[7]. قبایلی که حکم ابوبکر را نپذیرفتند،ایستادند و بدین ترتیب مطابق حکم ابوبکر به شدت تمام سرکوب شدند.خالدبن ولید فرمانده منصوب ابوبکر در این پیکار بود. جنگ آغاز شد: "تا آن که خلقی بسیار از دشمنان کشته شدند و برخی نیز به اسارت گرفته شدند. پس خالد دستور داد تا آتش دان هایی سازند و در آن ها آتش برافروخت و اسیران در آن آتش افکندند"[8]."آنها را به بند کرد و کسانی را که به مسلمانان تاخته بودند اعضاء برید و به آتش سوخت و سنگسار کرد و از کوه بینداخت و به چاه افکند و تیرباران کرد"[9]. ابوبکر در حکمی به خالدبن ولید فرمان داده بود: "هر کس از قتله ی مسلمانان را به دست آوری بکش که مایه ی عبرت دیگران شود، وهرکس از آنها را که از دین بگشته و مخالفت خدا کرده، و مایل باشی و صلاح دانی بکش"[10]. خالدبن ولید: "یک ماه در بزاخه بود و به جست و جوی قتله ی مسلمانان به هر سو می رفت، بعضی را بسوخت و  بعضی را با سنگ بکوفت و بعضی را از فراز کوه بینداخت"[11]. برخی از قبایل(اسد و غطفان) از دین برگشته پشیمان شده و برای صلح به نزد ابوبکر رفتند. خلیفه آنان را میان "جنگی بنیان افکن و بقایی شقاوت بار" مختار کرد.آنها به خلیفه گفتند که معنای جنگ را می دانند که چیست،اما بقای شقاوت بار چه معنا و مضمونی دارد؟ ابوبکر پاسخ داد: "از شما اسلحه و اسبانتان را برگیریم و شما قومی خواهید بود که در پس شتران حرکت می کنید تا آن که خداوند به خلیفه ی پیامبر و مومنان، نشانه ای بفرستد و از شما درگذرند. و جزای زیانی که به ما وارد کنید، بدهید و ما جزای زیان شما ندهیم و شهادت دهید که کشتگان ما در بهشتند و کشتگان شما در آتش"[12]. در جنگ های رده، نسل کشیو پاک سازی قبیله ای صورت گرفت.در آن سرکوب سهمگین ،به زنان و کودکان هم رحم نکردند.خالدبن ولید(سیف الله المسلول اهل تسنن)، مالک بن نویره- صحابی پیامبر و از نزدیکان علی بن ابی طالب و خاندانش- و اعضای قبیله اش را کشت و بر خلاف نص صریح قرآن در لزوم گذشت چهار ماه و ده روز عده ی وفات و لزوم رضایت زن - فی المجلس به همسر زیبای او تجاوز کرد.یعقوبی در این خصوص نوشته است: "پس ابوقتاده به ابوبکر پیوست و به او گزارش داد و سوگند یاد کرد که زیر لوای خالد به جهاد نرود چه او مالک[بن نویره] را که مسلمان بود کشته است. پس عمربن خطاب به ابوبکر گفت: ای جانشین پیامبر خدا، خالد مردی مسلمان را کشته و زنش را در همان روز به همسری گرفته است! پس ابوبکر به خالد نوشت و او را به حضور خواست. خالد گفت: ای جانشین پیامبر خدا من اجتهاد کردم و آن را صواب پنداشتم و خطا کردم"[13]. البته نمی توان مدعی شد که همه ی افراد درگیر در جنگ های رده مرتد شده بودند.عدم پرداخت زکات یا انکار خلافت ابوبکر،لزوماً به معنای انکار رسالت پیامبر گرامی اسلام و توحید نبود[14].اما، در میان از دین برگشتگان مدعیان پیامبری(اسود عسنی در یمن، مسیلمه ی حنفی در یمانه، طلیحه ی اسدی در میان اسد، غطفان و سجاح تیمی در میان بنی تمیم و...) هم وجود داشت که مطابق احکام فقهی کافر به شمار می روند و تکفیر آنان موجه به شمار می رفت[15]. به عنوان نمونه، اسود عسنی در اواخر حیات پیامبر گرامی اسلام  ادعای پیامبری کرد و شورش نمود و بر سرزمین های "میان حضر موت تا طائف تا بحرین و احساء و تا عدن، حاکمیت یافت و قلمرو او همچون آتشی گسترش یافت". و نیمه ی جنوبی خط طائف را تا نزدیکی مکه در غرب و احساء در شرق در برگرفت. و پیامبر به مسلمانان باقیمانده در یمن پیام فرستاد و از آنها خواست تا به زندگی اسود عسنی پایان دهند "چه از طریق جنگ و چه از طریق ترور"؛ و آنان توانستند سرانجام، در شب وفات پیامبر، او را بکشند[16]. آنان با همدستی همسر اسود وی را کشتند و سرش را از بدنش جدا کردند"[17]. 2-1- تکفیرگری های خوارج:آنان مرتکب گناهان کبیره را تکفیر می کردند[18].به گفته ی ابن خلدون، معاویه خلافت را به  سلطنت تبدیل کرد. مطابق نظر خوارج ، بنی امیه کافراند، چون مرتکب گناهان کبیره شده بودند.باور خوارج این بود که: "بنی امیه به ناروا حکومت را در دست گرفته اند. آنان گروهی فرومایه و نادانند که حق خدای را ادا نمی کنند، میان گمراهی و رستگاری تفاوتی قائل نمی شوند. به نظر آنان بنی امیه خود را ارباب و صاحب اختیار مردم می پندارند، حکومت را به چنگ آوردند و مانند خودکامگان مدعی خدایی فرمان می رانند، چون جباران بر مردم یورش بردند و آسیب زدند، آنان براساس هوای نفس فرمان می رانند، از روی خشم می کشند، براساس ظن و گمان مواخذه می کنند، حدود خدا را با پا درمیانی این و آن معطل می گذارند، خیانتکاران را امین می شمارند، در برابر صاحبان امانت سرکشی می کنند، بی آن که واجب باشد صدقه می گیرند و آن را در غیر جایگاه خود به کار می برند. این گروه برخلاف کتاب خدا حکومت می کنند، پس آنان را لعنت کنید، لعنت خدا بر ایشان باد"[19]. از سوی دیگر،برخی فرق اسلامی،خوارج را تکفیر می کردند[20]. 3-1- تکفیر غلات: شیعیان غالی و قائلان به تفویض(مفوّضه ) از سوی ائمه تکفیر شده اند[21]. 4-1- بعضی از معتزله و اشاعره ، مشبّهه را تکفیر کرده اند[22]. 5-1- تکفیر خلفا و ائمه:روایاتی دال بر تکفیر برخی از خلفا و همسران پیامبر وجود دارد[23]. برخی، ائمه ی شیعیان را تکفیر کرده اند[24].البته، آن چنان که مفید و مجلسی گفته اند، این مورد ناظر به نزاع های درون گروهی شیعیان بود که واقفه بر موسی بن جعفر ، امام رضا و هواداران او را تکفیر می کردند. به همین دلیل، شاید نتوان آن را در سطح تکفیرهای اعتقادی قرار داد. دوم- دایره و محدوده ی تکفیر:فقیهان و متکلمان در مقام نظر، دایره ی مسلمانی را وسیع گرفته اند، اما در مقام عمل، دست از تکفیر نشسته اند. ابتدأ به نظرورزی آنان بنگرید: 1-2- نظریه ی اشاعره: به نظر متکلمان و فقهاى اشعری،اهل قبله را نباید تکفیر کرد. 1-1-2- شیخ ابوالحسن اشعرى در آغاز کتاب مقالات الاسلامیین مى نویسد: "اختلف المسلمون بعد نبیهم فى أشیاء ضلل بعضهم بعضاً و تبرأ بعضهم عن بعض فصاروا فرقاً متباینین الا ان الاسلام یجمعهم و یعمهم فهذا مذهب و علیه اکثر أصحابنا: پس از پیامبر اکرم مسلمانان درباره ـ بعضى ـ چیزها دچار اختلاف شدند، به گونه اى که یکدیگر را گمراه دانسته و از یکدیگر برائت مى جستند اما اسلام همه آنان را جمع نموده و تحت پوشش (یا زیر چتر) خود قرار می دهد و این مذهب و عقیده ی بیشتر اصحاب ما مى باشد"[25]. ذهبی،از قول زاهر سرخسی درباره ی ابوالحسن اشعری گفته است: "در هنگام فرا رسیدن مرگ ابوالحسن در بغداد، مرا فرا خواند و من نزد او رفتم، سپس گفت:اشهد علیّ انّی لا أکفّر أحداً من اهل القبلة، لأنّ الکلَّ یُشیرون الی معبود واحد، و انّما هذا کلّه اختلاف العبارات: گواه باش بر من که من احدی از اهل قبله را تکفیر نمی کنم، زیرا تمام اهل قبله یک معبود را پرستش می کنند و اختلافات، لفظی است". سپس، ذهبی نظر خود و ابن تیمیه را بازگو می کند: "من به این سخن ابوالحسن اشعری عقیده دارم، چنان که استاد ما ابن تیمیه در پایان عمرش می گفت: أنا لا أکفّر أحداً من الأمّة...: من احدی از امت را تکفیر نمی کنم... پیامبر اکرم فرمود: جز مؤمن بر وضو محافظت ندارد، پس هر کس در نمازها مواظبت بر وضو داشته باشد، مسلمان است"[26]. 2-1-2- ابو اسحاق شیرازی متکلم اشعری قرن پنجم گفته است: "کل مخالف یکفر نافنحن نکفره و الا فلا لنا ان الخطاء فیها لیس قادحاً فى حقیقة الاسلام و لم یبحث النبى(صلى الله علیه وآله)عن اعتقاد من حکم باسلامه فیها و لاالصحابه و لا التابعون:هر کسى که ما را تکفیر کند ما نیز او را تکفیر مى کنیم و گر نه کسى که اشتباه یا لغزشى انجام دهد در حقیقت به اسلام او ضررى وارد نمى شود، شاهد بر این ادعا شیوه پیامبر(صلى الله علیه وآله) است زیرا آن حضرت از عقیده ی کسانى که محکوم به اسلام بودند تفحص نمى فرمود، چنان که صحابه و تابعین نیز چنین شیوه اى داشته اند"[27]. 3-1-2- در عقاید طحاوى آمده است: "و نسمى اهل قبلتنا مسلمین مؤمنین ماداموا بماجاء به النبى(صلى الله علیه وآله) معترفین. قال رسول الله(صلى الله علیه وآله)من صلى صلاتنا واستقبل قبلتنا و أکل ذبیحتنا فهو المسلم و ان المسلم لا یخرج من الاسلام بارتکاب الذنب مالم یستحله:اهل قبله تا هنگامى که به دستورات پیامبر اسلام مؤمن و معترف باشند، مسلمان و مؤمن خواهند بود زیرا پیامبر فرمود کسى که به جاى آرد نماز ما را و بپذیرد قبله ی ما را و بخورد از ذبیحه ی ما که حلال شمرده شده، از اسلام بیرون نمى رود"[28]. 4-1-2- نووی در شرح صحیح مسلم می نویسد: "اعلم انّ مذهب أهل الحق: انّه لایکفر أحد من اهل القبلة بذنب ولایکفر اهل الاهواء و البدع الخوارج و المعتزله وغیرهم، و انّ من جحد ما یعلم من دین الاسلام ضرورة حکم بردتّه و کفره: آگاه باشید که نظر صحیح و حق درباره ی تکفیر آن است که احدی از اهل قبله، به خاطر گناهی تکفیر نمی شود؛ چنان که اهل اهواء و بدعت ها مانند خوارج و معتزله و غیر آنان تکفیر نمی شوند. و هر کس چیزی را که از ضروریات دین اسلام است انکار کند، حکم به ارتداد و کفر او می شود"[29]. 2-2- دیدگاه سلفیه :سلفیه در تکفیر گشاده دستند. از نظر آنان، زیارت قبر و توسل به ائمه نیز عملی مشرکانه و مستحق تکفیر است. امروزه در میان اهل سنت، سلفی ها، وهابی ها و دیوبندی دارای اکثریت قاطع هستند که متأسفانه در تکفیر و قتل مخالف بی باک اند. نویسنده ی کتاب عقیده عبدالوهاب مى نویسد: "در آغاز قرن دوازدهم هجرى بیشتر مردم به خاطر رفتار شرک آمیز به دوران جاهلیت باز گشته و مشرک شدند زیرا از عبادت خدا روى گردانده و به عبادت اولیا و صالحان پرداخته و در مشکلات به آنان رو آورده و اهل قبور را عبادت مى نمودند...شیعیانِ نجف، بت را پرستش نموده و او را با خلوص مى خوانند و بدون این که خدا را بخوانند در زیر گنبد رکوع و سجده انجام مى دهند و در دل هاى آنان براى تعظیم خدا یک دهم از آنچه براى على انجام مى دهد وجود ندارد" [30]. بن باز مى گوید: "کان اهل نجد قبل دعوة الشیخ على حالة لا یرضاها مؤمن، کان الشرک الاکبر قدانتشر فى نجد حتى عبدت القباب و الاشجار و...:پیش از حرکت محمدبن عبدالوهاب مردم نجد و عربستان به گونه اى بودند که هیچ مؤمنى از آن خشنود نبود و شرک بزرگ فراگیر شده بود تا جایى که درخت ها، گنبدها و... را پرستش مى کردند"[31]. از سوی دیگر،برخی از علمأ سلفی هند حکم اهل بغی را به وهابیت سرایت داده اند.به عنوان نمونه علامه ی شامی نوشته است: "نظر ما درباره ی وهابیت همان است که مؤلف درّ مختار اختیار کرده است؛ خوارج داراى قدرتى بودند که با تأویل بر علیه امام خروج نمودند. آنان عقیده دارند که چون امام مرتکب باطل شود، خواه کفر باشد یا معصیت و گناه، قتال با او واجب است. از این رو تعرض به جان و مال ما را حلال دانسته و زنان را به اسارت مى گیرند و حکم آنان مثل حکم اهل بغى است، در عین حال ما آنان را به خاطر تأویلات باطل تکفیر نمى کنیم...چنان که در زمان ما پیروان محمد بن عبد الوهاب خروج نموده و از نجد بیرون آمده و بر حرمین شریفین غلبه پیدا کردند. وهابیان خود را پیروان احمد بن حنبل معرفى مى نمایند اما آنان بر این عقیده هستند که فقط آنها مسلمان و مخالفان عقایدشان مشرک اند  و با همین تصورات کشتن اهل سنت و کشتن علما را مباح دانسته اند تا این که خداوند قدرت آنان را شکست. از این رو به وضوح مى گویم که محمد بن عبدالوهاب و پیروانش در سلسله ی علمى، فقهى، حدیث، تفسیر و تصوف جزو مشایخ ما نیستند. حلال شمردن خون، آبرو و اموال مسلمین یا به حق است یا به ناحق؛ اگر ناحق باشد یا بدون تأویل است که در این صورت موجب خروج از دین مى گردد و یا با تأویلى است که شرع مقدس اجازه نداده است در این صورت موجب فسق مى شود و اگر به حق باشد جایز بلکه واجب است امّا در تکفیر مسلمانان پیشین، هرگز ما کسى را تکفیر نمى کنیم کسى که تکفیر کند بدعت کرده و عمل او موجب خروج از دین است و اهل قبله را هر چند جزو مبتدعه باشندتا وقتى که ضرورتى از دین را انکار نکرده باشند تکفیر نمى کنیم"[32]. 3-2- دیدگاه متکلمان :به نظر اکثر متکلمان نمی توان فردی که شهادتین را گفته،اهل قبله است و هیچ یک از ضروریات دین را انکار نکرده،تکفیر کرد. به موارد زیر بنگرید: 1-3-2- قاضی سبکی(750- 683):"اقدام بر تکفیر مؤمنین جداً دشوار است . و هر کسی که در قلبش ایمان است تکفیر اهل هوا و بدعت را دشوار می شمرد ، در صورتی که اقرار به شهادتین دارد ؛ زیرا تکفیر امری دشوار و خطیر است"[33]. 2-3-2- قاضی عضدالدین ایجی (708/701- ح 756 ق)، متکلم، اصولى، فقیه شافعى :"جمهور متکلمین و فقیهان بر این امر اتفاق دارند که نمی توان احدی از اهل قبله را تکفیر نمود"[34]. 3-3-2- مسعودبن عمربن عبدالله تفتازانی(تولد 712 یا 722، مرگ 791 یا 792)،متکلم اشعری و فقیه شافعی:"مخالف حقّ از اهل قبله کافر نیست ، مادامی که ضروری ای از ضروریات دین را مخالفت نکند ، مثل حدوث عالم ، حشر اجساد"[35]. 4-3-2- ابن عابدین :"در کلمات صاحبان مذاهب بسیار، تکفیر دیگران مشاهده می شود ولی این گونه تعبیرها از کلام فقهای مجتهد نیست. و معلوم است که اعتباری به غیرفقها نیست"[36]. فقیهان در این که چه باورهایی مصادیق ضروری دین را تشکیل می دهند،اختلاف نظر داشته اند. برخی از آنان این مصادیق را بسیار محدود در نظر گرفته و برخی دیگر آن را افزایش داده اند. اگر علم به این که باوری از ضروریات دین است، شرط انکار باشد، می توان به این نتیجه رسید که اگر فرد یا گروهی باوری را ضروری دین نداند، انکار آن باور به کفر نمی انجامد. برای این که متکلمان و فقیهان در این که کدام یک از باورها ضروری دین اند، اختلاف نظر داشته و دارند. در کتاب و سنت معتبر هیچ امری به عنوان "ضروری دین" وجود ندارد. ضروری دین به شمار آوردن اعتقاد یا اعمالی، امری برون دینی است. سوم- دوره ی محنت : واژه ی محنه به معنای آزمایش، بلیّه، بلا، داهیّه، آفت، فتنه، سختى و...است.این کلمه برای نامیدن دوره ای که در آن قضات و شهود و محدثین در مورد حادث یا قدیم بودن قرآن مورد پرسش و بازجویی قرار می گرفتند،به کار رفته است. این مسأله در دوره ی عباسیان- در واقع سه خلیفه- روی داد. در آن دوره معتزله قدرت گرفته و به مناصب حکومتی دست یافتند.در زمان خلافت مأمون، معتصم و واثق، اعتزال مکتب رسمی حکومت اعلام گردید. سرکوب در این دوره معطوف به فقیهان و محدثان اهل سنت بود، از این رو، سنی مذهبان دوره ی یاد شده را شرّ و بلایى براى اسلام و مصیبتى براى مسلمین به شمار آورده اند[37]. مقایسه ی این دوره با دوران تفتیش عقاید مغرب زمین،توسط تعداد زیادی از محققان صورت گرفته است. به عنوان نمونه، احمد فرید رفاعی آن دوره را دادگاه تفتیش عقاید به شمار آورده است[38]. فیلپ حتّى ، نوشته است: "قضیه‏ى خلق قرآن، محک عقیده‏ى مسلمانان شد و قاضیان نیز باید شخصاً این امتحان را مى‏گذرانیدند، که این خود نوعى تفتیش عقاید بود و همه‏ى کسانى را که منکر این عقیده بودند به محاکمه مى‏کشیدند"[39]. محمد جواد مشکور نیز نوشته است: "اداره‏ى ویژه‏اى به نام محنه که گونه‏اى انکیزیسیون بود، تأسیس شد و عده‏اى از علما براى بازجویى، به آن احضار شدند"[40]. محققان غربی هم دوره ی یادشده را دوران تفتیش عقیده نامیده اند[41]. مورخان گفته اند که مأمون(خلافت 218- 198 ق) در 212 قمری معتقد به مخلوق بودن قرآن شد، اما با توجه به این که هنوز بستر اجتماعی مهیا نبود، از اعلام و تبلیغ آن خودداری کرد. وی چهار ماه پیش از وفات، طی نامه ای که شرح آن خواهد آمد، به این مسأله رسمیت بخشید و از والیان و قوه ی قهریه برای بسط آن استفاده کرد. معتصم و واثق نیز تا سال 232 قمری به این فرایند ادامه دادند[42]. چهارم- نزاع اعتزالی و اشعری : مسأله ی "حادث یا قدیم بودن کلام خداوند"، یکی از اولین مسائل کلامی بود که مسلمین را به نزاع کشاند. ظاهراً این موضوع در اواخر حکومت بنی امیه- اوایل قرن دوم هجری- آغاز شد. گفته اند که "جَعْد بن درهم" اولین فردی بود که نظریه ی مخلوق بودن قرآن را- در زمان هشام بن عبدالملک(حکومت 125- 105 ه. ق)- طرح کرد و به دلیل این که برای افکارش مورد تعقیب قرار گرفت، به کوفه گریخت و نظریه اش را به "جَهْم بن صفوان ترمذی" آموخت[43]. هشام او را به خالد قسری سپرد تا خونش به ریزد.خالد ابتدأ او را زندانی کرد و سپس در روز عید قربان در حالی که در غل و زنجیر بود،آوردندش و او در پایان خطبه ی نماز گفت:بروید و قربان کنید خداوند از شما قبول خواهد کرد من هم می خواهم امروز "جعد بن درهم" را قربان کنم."فنزل عن المنبر و ذبحه: پس  از منبر به زیر آمد و جعد بن درهم را مثل گوسفند سر برید"[44].‏ اهل تسنن معتقد به قدیم یا ازلی بودن قرآن بودند، اما معتزله قرآن را حادث به شمار می آوردند. قاضی عبدالجبّار معتزلی نظر همفکران خود را به شرح زیر بازگو کرده است: "عقیده ی ما در مسأله‌ این است که قرآن کلام وحی خداوند و مخلوق و مُحْدَث است. خداوند آن را به عنوان نشانه و علامت بر نبوّت، بر پیامبر خودش نازل کرده است....قرآن آن چیزی است که امروز ما می‌ شنویم و تلاوت می‌ کنیم؛ از جهت خداوند محدث نیست اما حقیقتاً به او اضافه می‌شود. همان گونه که آنچه امروز از قصائد امری ء القیس می‌خوانیم ، حقیقتاً به او منتسب می ‌شود ، اگرچه امری ء القیس الآن مُحْدِث آن نیست"[45]. اما رقیب فکری- محدثان و حنابله- قرآن را مخلوق به شمار نمی آورند[46]. احمدبن حنبل گفته است: "قرآن، کلام خدا ، مخلوق نیست. لذا کسی که پنداشته است قرآن مخلوق است ، جهنّمی و کافر محسوب می‌ شود. کسی که گمان کرده قرآن کلام خداست و توقّف کرده و نگفته است قرآن مخلوق است یا غیر مخلوق ، او از اوّلی پست تر است. و کسی که گمان کرده تلفّظ و تلاوت ما از قرآن مخلوق است و در عین حال قرآن کلام خداست، جهنّمی است . و کسی که همه‌این گروه‌ها را تکفیر نکند ، مانند آنان است"[47]. معتزله را از یک منظر، باید سکولارهای جهان اسلام به شمار آورد. آنان به "عقل مستقل از وحی" اعتقاد داشتند و پای آن را به حوزه های اعتقادی، اخلاقی، سیاسی و فهم متن گشودند. به هر میزانی که فرد تابع عقل استدلالگر است، به همان میزان سکولار است. البته مدعا این نیست که باورهای دینی عقل ستیزند،بلکه مدعا ناظر به "تعبد به نقل" یا "تبعیت از عقل" است. محدثان مبلغ تعبد به نقل بودند،اما معتزله از عقل گرایی سخن می گفتند. مطابق ادله ای که معتزله ذکر کرده اند، افعال آدمیان به خودی خود، خوب(حسن) یا بد(قبیح) هستند و عقل آدمیان هم مستقل از وحی(شریعت) قادر به درک خوبی و بدی اعمال است.اشاعره در مقابل می گفتند:هیچ فعلی به خودی خود، خوب یا بد نیست، امر و نهی خدا خوبی یا بدی افعال را تعیین و مشخص می کند(هر چه آن خسرو کند شیرین بود). آدمیان هم مستقل از شرع، قادر به فهم حسن و قبح امور نیستند. این نزاع، در کلام مسلمین، نزاع حسن و قبح ذاتی و عقلی در برابر حسن و قبح شرعی نامیده شده است[48]. اگر طرحی که معتزله درانداختند،نه تنها حوزه ی اخلاق، که حوزه ی فقه را هم در بر می گرفت، شاید مسلمین سرنوشت تاریخی دیگری می یافتند. پیروزی اشاعره و شکست معتزله، عقلانیت را در معارف مسلمین به حاشیه راند و قشریت و ظاهرگرایی و امور نقلی سیطره یافت[49]. معتزله برای عقل استقلال و حجیت قائل بودند. عقل ملاک قبول دین و فهم و تفسیر دین بود. این نوع عقل گرایی امری نبود که ظاهرگرایان و قشریون برتابند. باید قرن ها می گذشت تا نوگرایان مسلمان به آموزه های معتزله باور نمایند.این که اگر کتاب و سنت حجیت داشته باشند، حجیت آنها به وسیله ی عقل باید تأیید گردد، کم مدعایی نبود. قاضی عبدالجبار- یکی از بزرگان معتزله- می گفت: "نخستین دلیل، دلالت عقل است؛ چون به وسیله ی آن حسن و قبح از همدیگر تمایز می یابد و حجیت کتاب، سنت و اجماع با آن شناخته می شود. بسا کسانی که از چنین ترتیبی شگفت زده شوند و گمان برند که ادله ی مورد بحث منحصر به کتاب، سنت و اجماع است، و یا چنان بپندارند که چون عقل بر امور گوناگون دلالت می کند، پس در جایگاه واپسین قرار می گیرد. حال آن که چنین نیست، زیرا که خداوند متعال جز خردمندان و صاحبان عقل را مورد خطاب قرار نداده است، چون تنها به وسیله ی عقل است که حجیت کتاب، سنت و اجماع شناخته می شود. پس اصل در این باب عقل است و هنگامی که می گوئیم اصل کتاب است، از آن روست که کتاب توجه دهنده ی به همه ی آن چیزهایی است که عقل هاست؛ همچنان که متضمن ادله ی احکام است. پس به وسیله ی عقل می توان میان احکام مربوط به "فعل" و احکام مربوط به "فاعل" تمایز نهاد و اگر عقل در میان نباشد نمی توانیم تشخیص دهیم که چه کسی باید به سبب انجام و یا ترک فعلی مورد بازخواست و کیفر قرار گیرد و چه کسی ستایش و یا نکوهش شود. به همین دلیل کسی که عقل ندارد، مورد بازخواست قرار نمی گیرد"[50]. قاضی عبدالجبار به صراحت می گفت که حجیت از آن عقل است و باید به طور پیشینی توحید و عدالت را به طور عقلی فهمید و سپس به تفسیر قرآن دست زد: "زیرا از لیس کمثله شیء و ولایظلم ربک أحدا و قل هو الله أحد توحید و نفی تشبیه و عدل دانسته نمی شود.زیرا تا انسان شناخت پیشینی از این مسائل نداشته باشد نمی داند که سخن خداوند متعال حق است و چگونه می تواند به آن استناد کند حال آن که از آن شناخت ندارد و صحت آن را نمی داند"[51]. قاضی عبدالجبار می گوید "محکم" در قرآن آمده است: "تا سائل را با ادله ای که در عقول قرار داده به نظر عقلی و استدلال وادارد"[52]. عقل گرایان معتزلی چون او به طور پیشینی/استدلالی عدل را خوب و ظلم را بد به شمار می آوردند و بر این مبنا معتقد بودند که صدور حکم قبیح از خداوند مجاز نیست. قاضی عبدالجبار قرآن را تابع عقل می دانست و شناخت محکم و متشابه را هم عقلی قلمداد می کرد. می گفت: "محکم و متشایه از یک لحاظ شبیه هم اند و از یک لحاظ با هم متفاوت.شباهت این که استدلال به هر دو ممکن نیست جز پس از شناخت حکمت فاعل و این که جایز نیست او قبیح را برگزیند.زیرا این وجه در محکم و متشابه جاری است...اما تفاوتشان آن که محکم اگر در چارچوب زبان باشد یا قرینه موجود باشد جز یک وجه ندارد و هرگاه کسی که با قوانین کلام آشناست و قراین را می شناسد آن را شنید می تواند فوراً به معنای آن استدلال کند.برخلاف متشابه.زیرا حتا اگر شنونده اش عالم باشد و قراین را حمل کند باز هم هنگام شنیدنش باید بیندیشد و نظری مجدد اندازد تا بتواند آن را به گونه ای سازگار با محکم یا دلیل عقل دریابد. و آن چه صحت این ادعا را نشان می دهد آن است که خداوند فرموده که محکم اصل متشابه است پس باید علم به محکم بر علم به متشابه مقدم باشد تا بتوان آن را اصل بر این قرار داد"[53]. به گمان او آن که بالذات حجیت دارد، عقل است، نه کتاب و نقل.معتزله که دین/اسلام را چیزی جز توحید و عدل به شمار نمی آوردند، این امور را عقلی می دانستند و به آنچه در قرآن در این زمینه آمده است استناد نمی کردند. در واقع مدعی بودند که قرآن مستقل از عقل استنادناپذیراست. به همین دلیل ابوعلی جبائی گفته بود: "هر چه در قرآن درباره ی توحید و عدل آمده، برای تأکید آن چه در عقل است آمده اما این که ذاتاً دلیل باشد و استدلال به آن صورت آغازین ممکن باشد، محال است"[54]. رویکرد راهگشای معتزله و برتری معرفت شناختی آن بر آموزه های اشعری، یک چیز است، و تحمیل سرکوب گرایانه ی این آموزه ها به متفاوت ها، چیزی دیگر.استبداد، اسبتداد است. سکولار و الهی بودنش چندان اهمیتی ندارد. چه تفاوتی میان دیکتاتوری بی دینان(لنین و استالین) و دیکتاتوری دینداران(فرانکو،موسولینی) وجود دارد ؟ چه تمایزی میان استبداد سکولارها(رضا شاه و محمد رضا شاه) و استبداد معتقدان به حکومت دینی(آیت الله خمینی و آیت الله خامنه ای) می توان نهاد؟ پنجم- داستان محنه :آغاز محنه از رقه یا دمشق بود. در سال 217 ق،ابو مسهر دمشقى- از فقیهان دمشق- مورد بازجویی قرار گرفت و به "مخلوق بودن قرآن" اذعان کرد[55]. مأمون در 218 ق، از رقه فرمانی خطاب به والی بغداد(اسحاق بن ابراهیم) برای ایجاد دادگاهی به منظور امتحان افراد صادر کرد[56]. مطابق فرمان مأمون می بایست همه ی فقیهان و مفسران و محدثان و..را در مجلسی گرد آورده و نظر تک تک آنان را درباره ی خلق قرآن جویا شده و سپس پاسخ ها را برای او بفرستند[57]. تمامی قضات، محدثین، موذنین، معلمان قرآن و شهود شامل این حکم می شدند[58]. مأمون در نامه اش هفت تن را استثنا کرده و می گوید آن ها(محمدبن سعد کاتب واقدی، ابومسلم مستملی، یحیی بن معین، زهیر بن حرب، اسماعیل بن داود، اسماعیل بن ابی مسعود و احمد بن دورقی) را نزد وی اعزام کنند تا شخصاً عمل تفتیش عقیده را انجام دهد.این افراد پس از اقرار به باور به "خلق قرآن" نزد مأمون، به بغداد بازگشتند. در بغداد نیز،در حضور فقیهان و محدثان،اسحاق بن ابراهیم از آنان اعتراف گرفت که به خلق قرآن باور دارند.در واقع، آزادی آنان منوط به اذعان به این اعتقاد بود. مطابق گزارش ابن مسکویه ، مأمون به همراه فرمانش، گروهی- از جمله:محمّد بن سعد واقدى، یزید بن هارون، یحیى بن معین و زهیر بن حرف- را برای آن که ناظر اجرای حکمش باشند، به بغداد اعزام کرده بود[59]. در گام بعد، مأمون از اسحاق بن ابراهیم خواست تا قضات و فقیهان بغداد را مورد تفتیش عقیده قرار دهد.اسحاق افراد دیگری را احضار و پس از رویت نامه ی مأمون،از تک تک آنان نظرشان را درباره ی خلق قرآن جویا شد و پاسخ مکتوب همگی را برای مأمون ارسال کرد.افراد تحت بازجویی- تفتیش عقیده- 9 روز بازداشت گردیدند تا مأمون نظر خود را درباره ی مکتوبات ارسالی اعلام نماید.پاسخ مأمون جالب بود.نوشته بود: هر یک از آنان که از باور مشرکانه ی خود بازنگردد،نزد من اعزام کن تا پس از بازجویی مجدد، در صورت اصرار بر باقی ماندن بر آن باور باطل،با شمشیر وادار به پذیرش "خلق قرآن" کنم. افراد یاد شده، به محض دیدن نظر مأمون،به جز استثناهایی چون احمدبن حنبل، محمدبن نوح، آموزه ی "خلق قرآن" را پذیرفتند.احمدبن حنبل و محمدبن نوح در غل و زنجیر، راهی طرسوس گردیدند.ولی شانس با آنها یار بود که در راه خبر درگذشت مأمون انتشار یافت و والی رقه فرمان داد تا آنان را به بغداد باز گردانند.البته آنان مدتی در منازل خود زندانی بودند و سپس آزاد شدند [60]. بعدها نیز احمدبن حنبل بارها مورد شکنجه و آزار قرار گرفت و در غل و زنجیر بود و بسیار تهدید به مرگ شد[61]. حنبل در دوران واثق نیز در منزل خود محبوس بود، تا این که متوکل به محنه پایان داد[62]. مأمون در حال احتضار به معتصم- جانشینش- گوشزد کرد که طرح تفتیش عقیده را ادامه دهد [63]. معتصم آگاهی چندانی در معارف اسلامی نداشت و بیشتر فردی نظامی و عامی به شمار می رفت،اما به هرحال معتزلی بود[64]. در دوران خلافت او شاهد قدرت یابی بیشتر معتزله هستیم، در عین این که مخالفان عقیدتی همچنان سرکوب می شدند[65]. معتصم، یکی از معتزلیان مشهور- احمدبن ابی دؤاد ایادى- را به قاضی القضاتی منصوب کرد[66]. از سوی دیگر،یکی از قضات- بشر بن ولید- را به دلیل عدم پذیرش مخلوق بودن قرآن، در منزلش محبوس کرد[67]. معتصم طی حکمی در 219 ق امتحان درباره ی مخلوق بودن قرآن را تداوم بخشید[68]. در سال 220 ق احمدبن حنبل به دادگاه محنه احضار و به دلیل مخالفت با "مخلوق بودن" قرآن شلاق خورد. معتصم در 227 ق درگذشت و واثق جانشین او شد. او نیز می کوشید تا آرای معتزلیان را گسترش دهد و مردم را وادار به پذیرش مخلوق بودن قرآن کند[69]. دوران خلافت وی را دوران سرکوب و بلا نامیده اند[70]. قاضی القضات معتزلی- ابن ابى دؤاد - همچنان نفوذ زیادی داشت و محنه را به پیش می راند[71]. به نوشته ی مسعودی،در این دوره، پای مردم عادی را هم به میان کشیدند: "خویشتن را به امتحان مردم در کار دین، مشغول داشت و دل‏هایشان را برنجانید و براى طعن خویش، وسیله به دست آنها داد"[72]. در  مروج‏الذهب هم آمده است:"و مردم را آزمود..."  [73]. در این دوران تعدادی از عالمان مصر- از جمله ابویعقوب بویطی- جهت امتحان به بغداد آورده شدند. واثق طی نامه ای به محمدبن ابی لیث فرمان داد تا از همه ی مردم، فقیهان، محدثان و موذنین امتحان به عمل آورد. ابی لیث دستور داد تا در همه ی مساجد بنویسند:"نیست خدایى جز خداوند قرآن مخلوق". سپس از ورود فقیهان مالکی و شافعی به مساجد ممانعت به عمل آورد[74]. در دوران محنه،تفتیش عقیده به همه ی مناطق گسترش یافت و مقامات حکومتی با احضار فقیهان و محدثان از آنان در مورد باورهایشان بازجویی می کردند.بنابر شواهد تاریخی،احمد بن ابی دؤاد به دنبال آن بود تا بازاریان و مردم عادی را هم تحت پروژه ی تفتیش عقیده قرار دهد[75]. در سال 231 ه. ق دستگاه خلافت می خواست از طریق فدیه اسیران مسلمان بیزانس را آزاد سازد. واثق فرمان داد تا اسیرانی که اعتقاد به "خلق قرآن" را نپذیرند،مشمول این فرایند قرار نگرفته و همچنان در اسارت غیرمسلمانان باقی بمانند.اسرای مسلمانی که باور به خلق قرآن را پذیرفتند،آزاد شده و هر کدام یک دینار پاداش هم دریافت کردند[76]. ششم- سرکوب معکوس متوکلی : دوران 15 ساله ی خلافت متوکل (247- 232 ق . 861- 846 م) ، دوران معکوس شدن سیاست سرکوب ها بود. "تقلید" جایگزین جدال های کلامی و مناظره های عقلانی شد.او بحث و جدل درباره ی قرآن را ممنوع کرده و نامه هایی در نهی جدال و خصومت به مناطق حوزه ی خلافت نوشت[77]. محدثان بر صدر نشستند و تبعیت از حدیث  رواج  یافت[78]. ابن جوزی در این خصوص نوشته است: "متوکل، فقیهان و محدثان،‌از جمله مصعب زبیری، اسحاق بن اسرائیل، ابراهیم بن عبدالله هروی، عبدالله و عثمان فرزندان محمد بن ابی شبیه را مورد توجه قرار داد. او میان آنان جوایزی تقسیم کرد و مستمری برای آنها برقرار کرد و به آنها دستور داد در جمع مردم بنشینند و حدیث نقل کنند و احادیثی را که در رد معتزله و جهمیه است، بیان کنند. آنها هم مجالسی تشکیل دادند و جمعیت زیادی در آن شرکت می جستند؛ به طوری که در درس بعضی از آنها، حدود سی هزار نفر حاضر می شدند"[79]. متوکل دیوانسالاران معتزلی را عزل کرد. در این دوران، معتزله به جزامیان تبدیل گردیدند و ارتباط با آنان بسیار خطرناک شد. کلاس های آنها تعطیل گردید و ارتباط آموزشی با آنها به خط قرمز دستگاه خلافت تبدیل شد. معتزله در این دوره آن چنان تحت سرکوب قرار گرفتند که حتی در محاکم قضایی شهادت شان پذیرفته نمی شد. به نوشته ی قاضی عبدالجبار، عبدالله بن عباس رامهرمزی به قضات رشوه می داد تا معتزله را هم عادل برای شهادت به شمار آورند و شهادت شان پذیرفته شود[80]. متوکل،احمد بن ابى دؤاد؛ قاضى القضات معتزلی معتصم، واثق و خودش را عزل کرد و اموالش را مصادره نمود[81]. در سال 237 ق به والی اش در مصر فرمان می دهد تا محمدبن ابی لیث، قاضی القضاه معتزلی آن منطقه را پس از عزل، تراشیدن ریشش، سوار بر الاغ کنند و در بازارها بچرخانند و سپس تازیانه به او زدند[82]. متوکل تکریم بسیاری از علمای اهل تسنن به عمل آورد.او هدایای بسیاری به محدثان اهل سنت پرداخت کرده و مقرری برای آنان تعیین کرد. به دستور وی جنازه ی احمد بن نصر بن مالک خزاعى که به علت عدم اعتقاد به خلق قرآن- به دست واثق- در سال 231 ق با شمشیر گردنش قطع شده و سپس به دار کشیده شده بود[83] را پایین آوردند و دفن کردند[84]. در سال 237 ق احمدبن حنبل و خانواده اش را به سامرا دعوت کرد. هدایای بسیاری به او داد [85]. به گفته ی ابن کثیر،متوکل افراد را پس از مشورت با احمدبن حنبل به مقامات حکومتی منصوب می کرد.انتصاب یحیى بن أکثم به جانشینى ابن ابى دؤاد هم با مشورت احمدبن حنبل صورت گرفت[86]. احمدبن حنبل تا سال 241 در سامرا اقامت داشت. در این سال از متوکل خواست تا به بغداد بازگردد. خلیفه پذیرفت و در همان سال در بغداد درگذشت.به دستور متوکل مراسم با شکوهی برای دفن او برگزار گردید که جمعیت بی شماری در آن شرکت کردند. از زمانی که متوکل به خلافت رسید، محدثان قدرت یافتند و حاکم شدند و معتزله به شدت تمام سرکوب گردیدند. اقدامات سرکوبگرانه تداوم یافت. گفته اند که او دشمن شیعیان بود و آنان را هم خصمانه سرکوب می کرد. پس از کشتن متوکل به دست غلامان ترک، ابوجعفر محمدبن متوکل ملقب به منتصر در سال 247 به مدت شش ماه به خلافت رسید.پس از وفات او، ابوالعباس احمد ملقب به مستعین بالله در سال 248 جانشین او شد و تا سال 252 ، پس از شورش ترکان،به سود مُعْتَزّ، از خلافت کناره گرفت. ابو عبدالله ملقب به مُعتز بالله با خلع مستعین و با کمک ترکان به خلافت رسید و تا سال 255 در این منصب بود. معتز سیاست سرکوب معتزله را ادامه داد. به فرمان او تعدادی از قضات- به اتهام معتزلی یا شیعه بودن- از سامرا اخراج شده و به بغداد اعزام گردیدند[87]. با قتل المعتز بالله به دست ترکان،پسر واثق که لقب المهتدی بالله داشت به جای او در 255 ق خلیفه شد. سپس معتمد در سال 256 به خلافت رسید و زعامت او تا سال 279 ق تداوم یافت. هفتم- تداوم سرکوب معتزله : مورخان نوشته اند که قادر (خلافت 422- 381) بزرگان معتزله را مجبور به نوشتن توبه نامه کرده اند. ابوالعباس احمدبن اسخاق پسر مقتدر، ملقب به قادر بالله ، نامه ای علیه معتقدان به "خلق قرآن" نوشته و فرمان می دهد تا در روزهای جمعه در مسجد جامع و میان اهل حدیث قرائت شود. او در 408 ه. ق طی حکمی علیه معتزله آنان را وادار به توبه، رها کردن مناظره و آموزش می کند[88]. قادر در سال 420 "اعتقاد نامه ی رسمی" حکومت در حوزه ی دین را به مردم اعلام می کند تا همه به آنها پایبند باشند. به نوشته ی ابن جوزی : "در این روز (هجدهم شعبان سال 420ق) بزرگان، قاضیان، گواهان و فقیهان در دارالخلافه گرد آورده شدند و نامه‌ای بلند بر آنان خوانده شد که خلیفه قادر بالله آن را فراهم آورده و در بردارنده اندرز، برتری مذهب سنت و طعن بر معتزله و نیز اخباری فراوان از پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) و صحابه در این‌باره بود"[89]. محمود غزنوی در غزنه،برای اجرای احکام سلطان،معتزله و شیعیان را تبعید یا زندانی  یا به قتل رسانده و همه ی منابر را برای لعن آنها بسیج می کند[90]. قائم بالله در 433 ه. ق ، فرمان قادر را تحت عنوان "اعتقاد قادری" احیأ می کند[91]. نظام الملک اشعری مذهب نیز در دوران طولانی وزارتش(485- 455 ه.ق) از هیچ کوششی در بسط اجباری مکتب خود دریغ نکرد[92]. ابن عقیل گفته بود که :"با آمدن دولت نظام الملک، مذهب اشعری عظمت یافت"[93]. خواجه نظام الملک، شیعیان و معتزله را جزو "زندیقان" به شمار می آورد. درباره ی سرکوب گری های خود گفته است: "و لشگر ترک را که مسلمان و پاکدامن و حنفی اند ، بر دیلمان و زنادقه و بواطنه گماشتم تا تخم ایشان را از بیخ برکنند. بعضی از ایشان به شمشیر کشته شدند ، بعضی گرفتار بند و زندان گشتند ، بعضی در جهان پراکنده شدند"[94]. خواجه نظام الملک سرکوب قرامطه و باطنیان توسط البتکین، سلطان محمود غزنوی و نوح سامانی را به خوبی گزارش کرده است. می نویسد: "در شهر ها افتادند و هرکه از ایشان می یافتند، می کشتند...پس، هفت شبانه روز در بخارا و ناحیت آن، می گشتند و می کشتند و غارت می کردند تا چنان شد که در ماوراء النهر و خراسان، یکی از ایشان "قرامطه" باقی نماند و آن که ماند در آشکارا نیارست آمد، و این مذهب پوشیده بماند... و یکبارگی به زمین فرو شد"[95]. ابن جوزی نوشته است که ابوالوفاء بن عقیل(متوفا 513) که در این دوره با معتزله در ارتباط بود،مجبور شد با عده ای دیگر، برای عذرخواهی به دیوان رود، اما صاحب دیوان آگاهانه در دفتر کارش حاضر نشد. در نتیجه پوزش خواهان به منزل صاحب دیوان رفته و در آنجا ابن عقیل طی نامه ی مبسوطی توبه کرد و از هر نوع ارتباطی با معتزله بیزاری جست[96]. حکومت های سلجوقی، غزنوی، ایوبی- تحت رهبری صلاح الدین ایوبی- و موحدین( موسس اش محمدبن تومرت از حامیان اشاعره بود) در قلمرو زمامداری خود مذهب اشعری را گسترش دادند. به گفته ی مقریزی ، صلاح الدین ایوبی در کودکی تحت تعلیم قطب الدین ابوالمعالی مسعود بن محمد نیشابوری پرورش اشعری یافت. او پس از دست یافتن به حکومت مصر، همه را وادار به پذیرش آموزه های اشعری کرد. جانشینانش همین راه را ادامه دادند. در مغرب هم عبدالله محمد بن تومرت،به اشعریت رسمیت بخشید و جانشینان او(حکومت های موحدین) همین خط مشی را تداوم بخشیدند[97]. ابوعبدالله محمد بن عبدالله بن تومرت شاگرد امام محمد غزالی بود. وقتی به از بغداد به مغرب بازگشت، اشعریت را با خود بدانجا برد. مقریزی در ادامه می نویسد: "به همین دلیل، دولت موحدین در سرزمین های مغرب اسلامی خون هر کسی را که با عقیده ی ابن تومرت مخالف بود، مباح دانست و آن گونه که در تاریخ معروف است، خون بسیاری از مردم را به این سبب ریختند وهمین امر، سبب شهرت مذهب اشعری در شهرهای اسلامی گردید، به طوری که دیگر مذاهب مخالف اشعری بجز مذهب حنابله باقی نماند"[98]. مقریزی در بخش دیگری نوشته است:در دوران زمامداری بنی ایوب و موحدین، باورهای اشعری در مصر، بلاد شام،حجاز، یمن و شهرهای مغرب به گستردگی تمام انتشار یافت و دیگر شهرها را هم در بر گرفت. آنان سرکوب را به حدی رسانیدند که مخالفان را نابود می ساختند[99]. هشتم- نتیجه : بحث کفر و ارتداد از مسائل مهم اسلام و مسلمین است. به محض درگذشت پیامبر گرامی اسلام و واگذاشتن و رها کردن آئین او توسط اکثر قبایل، مسلمانان باقی مانده آنان را به شدت تمام سرکوب کردند. اگر آنان با دلیل و منطق اسلام آورده بودند، چرا به این راحتی و سادگی آن را رها کردند؟ ایمان آوردن ، آن هم در آن زمان، از سر دلیل و برهان نبود. مگر در دیگر زمانها افراد با شنیدن براهین ادیان رقیب ایمان می آورند؟ مسلمین نمی توانستند شاهد فروپاشی جامعه ی تازه متولد شده ی خود باشند. اگر دین انتخابی بود، چرا مسلمانان "حق تغییر عقیده" ی آنان را به رسمیت نشناختند؟ چرا آنها را به بدترین وضع ممکن کشتند و باقی ماندگان را به زور شمشیر دوباره مسلمان کردند؟ آیا صحابه ی پیامبر گرامی اسلام از لااکراه فی الدین آگاه نبودند؟ یا می دانستند و این آیه را در پرتو کل متن به گونه ی دیگری تفسیر می کردند؟ کاری که صحابه ی پیامبر کردند،با حقوق بشر تعارض بنیادین دارد. نوگرایان مسلمان قرآن را به گونه ی دیگری می فهمند. اما به کدام دلیل فهم و تفسیر اینان از متن مقدس از فهم و قرائت صحابه ی پیامبر گرامی اسلام از همان متن- از نظر هرمنیوتیکی- "معتبر" تر است؟ البته روشن است که در آن دوران ایده ی حقوق بشر هنوز توسط آدمیان برساخته نشده بود. اگر قرآن را متنی متعلق به آن دوران و تماماً تخته بند زمانه به شمار آوریم(نظریه ی قرآن حاشیه ای بر متن جامعه ی جزیرة العرب است)، شاید داوری درباره ی رفتار اصحاب با از دین برگشتگان از منظر ایده ی مدرن حقوق بشر نابجا باشد، اما اگر آموزه ی رقیب(کلام الله بودن قرآن) ملاک باشد، احتمالاً کار نابجایی صورت نگرفته است.مسأله این است: در عین اذعان به تاریخی بودن سراپای کلام الله ، خدای قادر مطلق و عالم مطلق، می دانسته و می توانسته است کلامی سازگار با حقوق بشر و دموکراسی بیافریند. می توانست حکمی چون آیه 29 سوره ی توبه را درباره ی اهل کتاب صادر ننماید تا براساس آن گروهی از مسلمین به جان یهودیان و مسیحیان بیفتند(مدافعان کلام الله باید نشان دهند که کلام الهی با کلام بشری چه تفاوت هایی دارد؟ کذب، دروغ، ناسازگاری،تناقض ،خشونت،دشنام،تهمت و غیره؛ از اوصاف کلام انسانی است. اگر کلام الهی نیز می تواند دارای این خصوصیات باشد؟). به هر حال به این پرسش باید پاسخ گفت:آیا تحمیل دین از نظر قرآن رواست یا ناروا؟ اگر نارواست، اصحاب پیامبر برخلاف فرمان قرآن عمل کرده اند، اگر رواست، آنان دقیقاً مطابق متن عمل کرده اند. به تعبیر دیگر،پیامبر گرامی اسلام با از دین برگشتگان و کسانی که از پرداخت زکات خودداری می کردند، چه می کرد؟ آیا آن بزرگوار اجازه می دادند که مسلمین آزادانه تغییر دین دهند و اهل کتاب بدون جنگ یا پرداخت جزیه در عین ذلت بر دین خود باقی بمانند؟ پیامبر گرامی اسلام با اسود عسنی که ادعای پیامبری نمود، چه کردند؟ مگر عمل پیامبر حجت نیست؟ نوگرایان مسلمان کنونی که نمی توانند مدعی شوند متن را از آورنده ی آن بهتر و عمیق تر می فهمند. آیا نوگرایان مسلمان می پذیرند که فردی در جامعه ی اسلامی ادعای نبوت کند و آزادانه دین جدید خود را تبلیغ کرده و پیروانی برای خود گرد آورد؟ اگر اجازه ندهند و مانع او شوند، این عمل با حقوق بشر تعارض دارد. اگر اجازه دهند،با مدعای ختم نبوت و عمل پیامبر گرامی اسلام چه خواهند کرد؟ البته می توان به مدعیان نبوت اجازه داد تا آزادانه به تبلیغ دین خود بپردازند و در عین حال آنان را مدعیان کاذب به شمار آورد، یعنی همچنان به ختم نوبت باور داشت. اما  مسلمین در طول تاریخ این چنین رفتار نکرده اند. با توجه به چنین معضلاتی بود که نوگرایانی چون محمود طه- که به دست جعفر نمیری به اتهام ارتداد اعدام شد- و عبدالهی النعیم، "اسلام مکه" را از "اسلام مدنیه" جدا کرده و از طریق "نسخ معکوس"،اسلام مدینه را با اسلام مکه نسخ کرده اند تا میان اسلام و حقوق بشر و د